R&D notes

Jam venis verda venk’

Jonathan Robert Pool

La mondo surprize adoptis Esperanton

Resumo

La kibernetika interlingviko jam portis kaj plu portas kun si Esperanton al sukceso mirakleca. Esperanto, kun kelkcent aliaj lingvoj, ilas pli potence ol oni antaŭe povis esperi.

Esperoj

En la 19a kaj frua 20a jarcentoj esperantistoj revis pri tri Verdaj Venkoj:

  1. La mondo agnoskos kaj uzos Esperanton kiel universalan interlingvon.
  2. Esperanto, eĉ se ne universala, agnoskiĝos kiel vera kaj plenrajta lingvo, ne ŝajnlingvo, kvazaŭlingvo, pralingvo, lingvaĉo, filingvo aŭ lingveto.
  3. La literaturo, kulturo kaj uzantaro de Esperanto sufiĉe valoros, ke oni ne bezonos (aŭ eble eĉ ne deziros) la sukceson de revo 1 aŭ 2.

Senesperiĝo pri revoj 1 kaj 2 pelis multajn al revo 3. Studentoj en 1969 eĉ traktis revojn 1 kaj 2 kiel ŝercindaĵojn, publikigante la mokan sloganon Venu la verda venk’! sur glu-etikedaj Hipmarkoj.

Surprizo

Poste, tamen, la kibernetiko—ujante en si ankaŭ la kibernetikan interlingvikon—progresegis. Laboras en ĝi milionoj da sciencistoj, inĝenieroj, informikistoj kaj verkistoj. Inter ili estas ankaŭ esperantistoj.

Tiu progreso havis surprizan rezulton: Komencis realiĝi kaj plu realiĝas revo 2 por kelkcent lingvoj. Inter ili estas Esperanto. Tiu sukceso ebligas al la monda homaro lerni, instrui, legi, skribi, aŭskulti, paroli, traduki, kompreni kaj esplori Esperanton kiel tute ordinaran lingvon—vaste pli efike ol oni povintus, se revo 2 realiĝintus dum la antaŭkibernetika epoko.

Ekzemploj

Ni spektu kaj spertu kelkajn ekzemplojn de tiu Verda Venk’.

Lerni kaj instrui

Por lerni Esperanton, oni ne plu bezonas libron aŭ instruiston. Esperanto estas nun instruebla kaj lernebla per iloj interretaj.

Inter ili estas Lernu!.

ero de la Esperanto-kurso Lernu! uzanta la korean kiel la lingvon de la lernanto
La Esperanto-kurso Lernu!

Alia estas Duolingo.

ero de la kurso Duolingo pri Esperanto uzanta la hispanan kiel la lingvon de la lernanto
La Esperanto-kurso de Duolingo

Ekzistas ankaŭ Travidebla Lingvo.

ero de la kurso Travidebla Lingvo pri Esperanto uzanta la anglan kiel la lingvon de la lernanto
La Esperanto-kurso de Travidebla Lingvo

Krome, Pasporto al la Tuta Mondo.

ero de la kurso Pasporto al la Tuta Mondo
La Esperanto-kurso Pasporto al la Tuta Mondo

Plu, centoj da instruiloj katalogiĝis ĉe edukado.net.

ero de la katalogo de instrumaterialoj ĉe edukado.net
edukado.net

Skribi

Plume aŭ krajone oni povis ĉiam skribi Esperanton, sed apenaŭ maŝine, pro la supersignoj. La kibernetiko plifaciligis tion per tipdiskoj kaj tipkugloj. Poste kreiĝis punktara kaj formula presmetodoj, per kiuj oni povis laŭordone krei iun ajn literon. Tiel egaliĝis Esperanto kun ĉiuj skribeblaj lingvoj.

Komence difiniĝis dekoj da apartaj (kaj konfliktaj) kodsistemoj por apartaj lingvaroj. Tamen, en 1988 kreiĝis la normo Unikodo. Ĝi nun preskribas kodojn por pli ol 140.000 signoj uzataj en centoj da lingvoj. Preskaŭ ĉiuj interretaj dokumentoj nun uzas ĝin. La literoj de Esperanto estis jam en versio 1.0.0. de Unikodo en 1991.

ero de la normo Unikodo, en kiu aperas 6 literoj supersignaj de Esperanto
La normo Unikodo

Legi

Legi presitan literaturon en Esperanto antaŭe postulis doni aŭ sendi ekzempleron al la legonto. Kaj eĉ post tio ĝi ne legeblis se oni ne povis vidi. Tamen, oni nun povas transigi la tekston al kibernetika dosiero de unikoda teksto. Tiel, oni povas tuj legi aŭ aŭskulti la tekston.

Tiu transiga tasko ne facilas. Necesas ĝuste klasigi karaktrojn kaj iliajn aranĝojn. Ideale, necesus aŭtomate kompreni, ke ĉiuj ĉi tiuj karaktroj estas la litero a:

la minuskla litero a en diversaj tiparoj
La litero a en diversaj tiparoj

Okazis tamen progreso. Jam eblas transigi presitajn tekstojn en Esperanto kaj dekoj da aliaj lingvoj al Unikodo, kun malmultaj eraroj.

Jen bildo de teksto:

bildo de teksto kun varia heleco de la fono
Bildo de teksto

Oni povas ĝin transigi al unikoda teksto per Convertio. Jen la rezulto:

Interlingvistiko estas, laŭ unu konata difino, la scienco pri planlingvoj. Laŭ alia perspektivo, ĝi konsistigas pli vastan esplorkampon pri internacia lingva komunikado - tio estas, kiel lingvoj efektive uziĝas en internaciaj kuntekstoj, kaj kion tio signifas por lingvaj rajtoj kaj lingva justeco. Ambaŭ vidpunktoj hejmas en ĉi tiu retejo, kiu celas kunligi universitatajn esploristojn kaj instruistojn kun profesiaj interesoj kaj okupoj pri diversaj aspektoj de interlingvistiko, kaj informi kaj klerigi esperantistojn kaj neesperantistojn pri tiuj temoj.

Malgraŭ la neuniforma fono, Convertio perfekte transigis la tekston.

Same senerara rezulto eblas per i2OCR, kiu uzas la sistemon Tesseract.

Aŭskulti

La kibernetiko ankaŭ ebligas al homoj aŭskulti tekstojn aŭtomate. Exzemple, ni aŭskultu la frazon Interlingvistiko estas, laŭ unu konata difino, la scienco pri planlingvoj.

Iuj iloj ankoraŭ ne kompetentas pri tio. Ekzemple, SurVoĉo, ilo de Pomo.

Sed aliaj iloj ja kompetentas. Ekzemplo: eParol (uzata en RespondemaVoĉo).

Alia ekzemplo: VokaIlo.

Eĉ pli bonas Parol.

Paroli

Al homoj oni ĉiam povis paroli Esperanton. Tamen, ĉu oni povas paroli al ilo, por ke ĝi tekstigu onian parolon? Se jes, la sama ilo povus aŭtomate krei subtekstojn por filmoj.

La kibernetiko ebligas ankaŭ tion. La tasko estas malfacila, ĉar sonregistroj de homaj voĉoj estas komplikaj kaj variaj. La sukcesoj plej fruis ĉe vaste uzataj lingvoj, sed ekzistas progreso ankaŭ por Esperanto kaj dekoj da aliaj lingvoj.

Jen ekzemplo de la laboro de AutoSub/Parolteknologio. Ĝi aŭskultas filmon kaj produktas subtekstojn por ĝi.

ilo, kiu aŭskultis filmon kaj montras liniojn de subtekstoj, kiujn ĝi produktis
La subteksta ilo Autosub

Traduki

Kibernetikaj traduksistemoj uzeblas por tradukoj inter Esperanto kaj plurdek ĝis eĉ kelkmil aliaj lingvoj.

Oni povas traduki normajn esprimojn inter Esperanto kaj plurdek aliaj lingvoj per la sistemo CLDR, projekto de Unikodo. Ekzemple, ĝi tradukas la mallongigon km/h en Esperanto al χλμ./ώρα en la greka. Simile, ĝi tradukas la esprimon Үндістан рупиясы en la kazaĥa al barata rupio en Esperanto.

Kelkaj tempzonoj en Esperanto en la terminaro de CLDR
Unikodo CLDR

Aliaj esprimaroj ebligas tujajn tradukojn de organizitaj informoj ankaŭ al Esperanto. Ekzemple, se retejo uzas la geografian informsistemon Malferma Stratmapo, ĝi povas permesi uzantojn elekti Esperanton kiel la lingvon de la loknomoj kaj de la ilo mem.

mapo kies loknomoj estas esperantlingvaj
Mapo de Malferma Stratmapo
Bonveno en Esperanto al la ilo Malferma Stratmapo
Malferma Stratmapo

Vizaĝlibro tradukas siajn esprimojn ankaŭ al Esperanto.

Interfaco de Vizaĝlibro kun esprimoj en Esperanto
Vizaĝlibro

Reta Vortaro povas traduki vortojn inter Esperanto kaj 167 aliaj lingvoj.

kelkaj tradukoj de la keĉua al Esperanto en Reta Vortaro
Reta Vortaro

PanLekso povas traduki vortojn inter Esperanto kaj miloj da aliaj lingvoj.

kelkaj tradukoj de la vorto nuligi en Esperanto al la litova en la tradukilo de PanLekso
Tradukoj en PanLekso
ligoj inter du vortoj tra diversaj lingvoj
Tradukreto en PanLekso

Yandekso povas traduki frazojn inter Esperanto kaj 99 aliaj lingvoj.

frazo tradukita de Esperanto al la indonezia per Yandekso
Traduko per Yandekso

LingvaNekso povas traduki frazojn inter Esperanto kaj 108 aliaj lingvoj.

frazo tradukita de Esperanto al la rusa per LingvaNekso
Traduko per LingvaNekso

Guglo povas traduki frazojn inter Esperanto kaj 108 aliaj lingvoj.

frazo tradukita de Esperanto al la turka per Guglo
Traduko per Guglo

Kompreni

Kion signifas ŝelko? Antaŭe oni devis posedi ekzempleron de Plena Ilustrita Vortaro de EsperantoBildvortaro en Esperanto. Nun oni povas fari la demandon al Reta Vortaro.

difino de ŝelko en Reta Vortaro
Difino de Reta Vortaro

Alian difinon proponas Vikivortaro.

difino de ŝelko en Vikivortaro
Difino de Vikivortaro

Kiel funkcias la tajda energio? Tion klarigas Vikipedio.

artikolo pri tajda energio en Vikipedio
Artikolo en Vikipedio

Esplori

Kiom kaj kiel oni uzas la vorton onin en Esperanto? Multaj tiaj esplortaskoj postulas amason da skribaj aŭ parolaj ekzemploj. La kibernetiko ebligas tion. Jen rezultoj de tia serĉo en la Tekstaro de Esperanto:

serĉrezultoj en Tekstaro de Esperanto
Tekstaro de Esperanto

Do?

Esperanto evidente venkis. Ĝi gajnis agnoskon kiel plenrajta kaj plenkapabla lingvo en la nuntempa komunikilaro. Tra la mondo nun fluas parolkompreniloj, tekstaroj, tradukiloj, enciklopedioj, teĥnikaj terminaroj, loknomaroj kaj ilaj interfacoj, rezulte de amasa kunlaboro en projektoj. La projektanoj tute ne rifuzas esperantistan helpon; ili avide bonvenigas tion. La pordoj estas malfermaj. La invitoj restas validaj. Do, la batalo por agnosko finiĝis, sukcese, preskaŭ sen peno.

Revo 2 realiĝis; do, eblas pliigi la kvalitojn kaj grandojn de la esperantlingvaj eroj de la kibernetikaj rimedoj. Pli da tekstoj, pli da sonregistroj, pli da terminaj tradukoj, pli da loknomoj, pli da enciklopedieroj, pli da interfacaj esprimoj. Per tio, Esperanto povas grimpi al inter la kelkaj plej bone provizitaj lingvoj de la mondo.